Mục lục
Ngày nay, Facebook, Zalo và các nền tảng mạng xã hội giúp thông tin được lan truyền rất nhanh. Chỉ cần một người đăng bài, trong vài phút nội dung đó có thể được chia sẻ đến hàng trăm, hàng nghìn người.
Điều này mang lại nhiều lợi ích cho cộng đồng. Tuy nhiên, thông tin sai lệch hoặc tin giả cũng có thể lan truyền với tốc độ rất nhanh.
Một thông tin chưa được kiểm chứng đôi khi có thể khiến người dân:
Lo lắng, hoang mang.
Hiểu sai một sự việc.
Thực hiện sai hướng dẫn.
Chuyển tiền cho kẻ xấu.
Chia sẻ thông tin không chính xác cho người khác.
Vì vậy, mỗi người nên trang bị cho mình kỹ năng nhận biết và kiểm tra thông tin trước khi chia sẻ.
1. Tin giả là gì?
Hiểu đơn giản, tin giả là những thông tin sai sự thật hoặc gây hiểu nhầm được tạo ra, chỉnh sửa hoặc lan truyền khiến người đọc tin rằng đó là thông tin thật.
Tin giả có thể xuất hiện dưới nhiều hình thức:
Bài viết.
Hình ảnh.
Video.
Tin nhắn.
Ảnh chụp màn hình.
Đường link.
Tài khoản giả mạo.
Nội dung được cắt ghép.
Không phải lúc nào tin giả cũng hoàn toàn bịa đặt.
Một số nội dung có thể lấy một phần sự thật, sau đó thêm thông tin sai hoặc đưa sự việc ra khỏi bối cảnh ban đầu.
2. Dấu hiệu thứ nhất: Tiêu đề quá gây sốc
Hãy cẩn thận với những tiêu đề như:
“KHẨN CẤP! Mọi người phải biết ngay!”
“Sự thật gây sốc!”
“100% người dân sẽ bị ảnh hưởng!”
“Chia sẻ ngay để cứu người!”
Những tiêu đề như vậy có thể khiến người đọc mất bình tĩnh và chia sẻ ngay.
Tuy nhiên, tiêu đề gây sốc không phải là bằng chứng cho thấy nội dung đúng.
Hãy làm một việc đơn giản:
Đọc toàn bộ bài viết trước khi quyết định.
3. Dấu hiệu thứ hai: Không có nguồn rõ ràng
Một bài viết nói:
“Theo thông tin mới nhất…”
nhưng không cho biết thông tin từ đâu.
Hoặc:
“Một người quen làm trong ngành cho biết…”
Đây không phải là nguồn đủ để xác nhận một thông tin quan trọng.
Hãy tìm:
Ai phát hành?
Cơ quan nào?
Tổ chức nào?
Văn bản nào?
Bài viết gốc ở đâu?
Nếu không xác định được nguồn, hãy thận trọng trước khi tin và chia sẻ.
4. Dấu hiệu thứ ba: Dùng ảnh chụp màn hình làm “bằng chứng”
Một ảnh chụp màn hình có thể trông rất thuyết phục.
Ví dụ:
“Thông báo chính thức…”
kèm theo hình ảnh có logo của một cơ quan hoặc tổ chức.
Nhưng ảnh chụp màn hình có thể bị:
Cắt.
Chỉnh sửa.
Ghép nội dung.
Lấy từ một bài đăng cũ.
Đưa ra khỏi bối cảnh.
Vì vậy:
Đừng chỉ nhìn ảnh chụp màn hình. Hãy tìm bài viết hoặc thông báo gốc.
5. Dấu hiệu thứ tư: Thông tin không có ngày tháng
Một bài viết nói:
“Ngày mai sẽ có thay đổi lớn…”
Nhưng không cho biết bài viết được đăng khi nào.
Bạn có thể không biết “ngày mai” mà bài viết nói đến là ngày nào.
Hoặc một bài viết cũ được chia sẻ lại khiến người đọc tưởng rằng đó là thông tin mới.
Hãy luôn kiểm tra:
Ngày đăng – ngày cập nhật – thời điểm sự việc xảy ra.
6. Dấu hiệu thứ năm: Hình ảnh không phù hợp với nội dung
Đôi khi một hình ảnh rất đáng sợ được sử dụng để minh họa cho một câu chuyện hoàn toàn khác.
Ví dụ, một bức ảnh về một sự kiện xảy ra nhiều năm trước nhưng được sử dụng để nói về một sự việc đang diễn ra.
Hình ảnh có thể là thật nhưng nội dung đi kèm lại sai.
Vì vậy:
Ảnh thật không có nghĩa câu chuyện đi kèm ảnh là thật.
7. Dấu hiệu thứ sáu: Nội dung yêu cầu chia sẻ gấp
Hãy cẩn thận với những câu như:
“Chia sẻ ngay!”
“Hãy gửi cho 10 người.”
“Nếu không chia sẻ sẽ rất đáng tiếc.”
“Càng nhiều người biết càng tốt.”
Đây có thể là cách tạo cảm xúc để người đọc chia sẻ mà không kiểm tra.
Hãy nhớ:
Thông tin càng yêu cầu bạn chia sẻ gấp, càng nên bình tĩnh kiểm tra.
8. Dấu hiệu thứ bảy: Đánh vào nỗi sợ hoặc lòng tham
Tin giả thường có thể sử dụng cảm xúc mạnh.
Đánh vào nỗi sợ:
“Tài khoản của bạn sắp bị khóa!”
“Nếu không làm ngay sẽ bị phạt!”
Đánh vào lòng tham:
“Nhận quà miễn phí!”
“Kiếm tiền hàng chục triệu mỗi ngày!”
“Đầu tư chắc chắn có lãi!”
Đánh vào sự thương cảm:
“Hãy chuyển tiền ngay để cứu người!”
Khi cảm xúc bị kích thích mạnh, chúng ta dễ đưa ra quyết định vội vàng.
Vì vậy:
Cảm xúc càng mạnh → càng cần kiểm tra kỹ.
9. Dấu hiệu thứ tám: Có đường link đáng ngờ
Một bài đăng có thể yêu cầu:
“Bấm vào link để xem đầy đủ.”
hoặc:
“Đăng nhập để xác minh.”
Hãy kiểm tra đường link trước khi truy cập.
Đặc biệt cảnh giác nếu trang web yêu cầu:
Mật khẩu.
Mã xác minh.
Thông tin ngân hàng.
Thông tin cá nhân.
Cài ứng dụng.
Nếu không chắc chắn, không nên nhập thông tin.
10. Dấu hiệu thứ chín: Nội dung khẳng định tuyệt đối
Hãy cẩn thận với những câu:
“Chắc chắn 100%.”
“Không thể sai.”
“Ai cũng phải làm.”
“Đây là cách duy nhất.”
“Đảm bảo có lợi nhuận.”
Các vấn đề phức tạp thường cần được xem xét từ nhiều nguồn.
Một người tự khẳng định “100% đúng” không có nghĩa thông tin đó thực sự chính xác.
11. Dấu hiệu thứ mười: Không tìm thấy thông tin tương tự từ nguồn đáng tin cậy
Đây là một cách kiểm tra rất hữu ích.
Nếu một thông tin được cho là rất quan trọng nhưng:
Không có trên các nguồn chính thức.
Không có thông tin từ cơ quan liên quan.
Không có nguồn gốc rõ ràng.
hãy tạm thời chưa chia sẻ.
Không phải mọi thông tin đều phải xuất hiện trên tất cả các phương tiện truyền thông.
Nhưng những thông tin quan trọng thường có thể được kiểm tra qua nguồn có thẩm quyền hoặc nguồn đáng tin cậy.
12. Công thức 5 bước kiểm tra tin trước khi chia sẻ
Khi nhận được một thông tin đáng chú ý, hãy thực hiện:
Bước 1: DỪNG
Đừng chia sẻ ngay.
Bước 2: ĐỌC
Đọc toàn bộ nội dung, không chỉ đọc tiêu đề.
Bước 3: KIỂM TRA
Xem nguồn, ngày đăng và tác giả.
Bước 4: ĐỐI CHIẾU
Tìm thông tin từ nguồn chính thức hoặc nguồn đáng tin cậy khác.
Bước 5: QUYẾT ĐỊNH
Chỉ chia sẻ khi bạn có cơ sở để tin rằng thông tin phù hợp và chính xác.
13. Một ví dụ trong nhóm Zalo
Trong nhóm Zalo khu phố xuất hiện tin nhắn:
“KHẨN! Ngày mai tất cả người dân phải đến làm thủ tục mới. Ai không thực hiện sẽ bị phạt. Hãy chia sẻ ngay cho mọi người!”
Có người bắt đầu chuyển tiếp.
Bạn nên làm gì?
Không nên:
Hoảng sợ.
Chia sẻ ngay.
Gọi điện cho nhiều người để truyền tin khi chưa xác minh.
Nên:
1. Hỏi nguồn thông tin.
2. Kiểm tra ngày đăng.
3. Tìm thông tin từ cơ quan có thẩm quyền.
4. Kiểm tra nội dung chính thức.
5. Chỉ thông báo lại khi đã xác minh.
14. Một ví dụ khác: “Bạn đã trúng thưởng”
Bạn nhận được tin nhắn:
“Xin chúc mừng! Bạn đã được chọn nhận phần quà trị giá 20 triệu đồng.”
Sau đó yêu cầu:
“Chuyển 500.000 đồng phí nhận thưởng.”
Đây là dấu hiệu cần đặc biệt cảnh giác.
Hãy nhớ:
Không chuyển tiền chỉ vì được thông báo trúng thưởng.
Nếu bạn chưa từng tham gia chương trình, càng cần kiểm tra kỹ.
15. Khi thấy tin giả, có nên chia sẻ để cảnh báo?
Đây là điều nhiều người thường hiểu nhầm.
Bạn nghĩ:
“Tôi chia sẻ để mọi người biết đây là tin giả.”
Nhưng người khác có thể chỉ đọc tiêu đề hoặc nhìn hình ảnh rồi tiếp tục chia sẻ.
Kết quả là thông tin sai vẫn tiếp tục lan rộng.
Cách tốt hơn
Nếu cần cảnh báo, hãy:
Nói rõ đó là thông tin chưa được xác minh hoặc sai.
Cung cấp nguồn chính xác nếu có.
Không tiếp tục lan truyền nội dung sai một cách thiếu bối cảnh.
16. Đừng vội tranh cãi với người chia sẻ tin sai
Trong gia đình hoặc nhóm cộng đồng, đôi khi có người chia sẻ thông tin chưa chính xác.
Không nên lập tức:
Chửi mắng.
Xúc phạm.
Công kích cá nhân.
Thay vào đó, hãy nhẹ nhàng:
“Thông tin này mình chưa thấy nguồn chính thức. Mình kiểm tra thêm trước khi chia sẻ nhé.”
Hoặc:
“Mình tìm được nguồn chính thức này, mọi người tham khảo thêm.”
Cách trao đổi bình tĩnh giúp cộng đồng dễ tiếp nhận thông tin chính xác hơn.
17. Đặc biệt cẩn thận với thông tin liên quan đến khu dân cư
Các thông tin trong cộng đồng dân cư thường được quan tâm như:
Lịch làm việc.
Thông báo địa phương.
Các chương trình hỗ trợ.
Hoạt động cộng đồng.
Thủ tục hành chính.
Cảnh báo an ninh.
Thông tin về đường sá.
Các chương trình dành cho người dân.
Khi nhận được thông tin quan trọng, hãy kiểm tra nguồn trước khi chia sẻ cho nhiều người.
Một thông tin sai trong nhóm cộng đồng có thể khiến rất nhiều người hiểu nhầm.
18. Người lớn tuổi cần đặc biệt lưu ý
Nếu trong gia đình có ông bà, cha mẹ ít sử dụng Internet, hãy hướng dẫn họ một nguyên tắc rất đơn giản:
“Không chắc thì đừng bấm, đừng chuyển tiền, đừng chia sẻ.”
Khi nhận được tin nhắn bất thường, hãy gọi cho người thân để hỏi.
Không cần phải tự mình xử lý tất cả.
Hỏi người đáng tin cậy trước khi thực hiện là một kỹ năng số tốt.
19. 10 dấu hiệu cần nhớ
Hãy lưu lại:
1. Tiêu đề quá sốc.
2. Không có nguồn rõ ràng.
3. Chỉ đưa ảnh chụp màn hình.
4. Không có ngày tháng cụ thể.
5. Hình ảnh không phù hợp với nội dung.
6. Yêu cầu chia sẻ gấp.
7. Đánh mạnh vào sợ hãi hoặc lòng tham.
8. Có đường link đáng ngờ.
9. Khẳng định “100% chắc chắn”.
10. Không tìm thấy thông tin từ nguồn đáng tin cậy.
Chỉ cần gặp một hoặc vài dấu hiệu trên, hãy chậm lại và kiểm tra.
20. Quy tắc vàng: “3 Không – 3 Kiểm Tra”
3 KHÔNG
Không tin ngay.
Không bấm vội.
Không chia sẻ khi chưa kiểm chứng.
3 KIỂM TRA
Kiểm tra nguồn.
Kiểm tra thời gian.
Kiểm tra thông tin từ nguồn khác.
Đây là công thức đơn giản mà mọi thành viên trong gia đình đều có thể ghi nhớ.
Kết luận
Trong thời đại số, kỹ năng quan trọng không chỉ là biết tìm kiếm thông tin, mà còn phải biết đánh giá thông tin.
Một người sử dụng Internet thông minh không phải là người biết mọi thứ.
Đó là người biết:
Khi nào nên tin – khi nào cần kiểm tra – khi nào không nên chia sẻ.
Trước một thông tin gây sốc, hãy bình tĩnh.
Trước một đường link lạ, hãy dừng lại.
Trước một yêu cầu chuyển tiền, hãy xác minh.
Và trước khi chia sẻ một thông tin quan trọng, hãy tìm nguồn chính xác.
“Chậm một phút để kiểm chứng – có thể giúp hàng chục người không bị hiểu nhầm.”
Khu Phố 7 - Phường Mỹ Tho tiếp tục đồng hành cùng người dân trong việc nâng cao kỹ năng số, góp phần xây dựng môi trường Internet an toàn, văn minh và có trách nhiệm.
Mỗi ngày học một kỹ năng số – mỗi người dân là một người sử dụng Internet thông minh.
